Vị Thuốc An xoa (Tổ kén cái, Dó lông)

An xoa, với tên khoa học là Helicteres hirsuta, thuộc họ Bông (Malvaceae), là một loại thảo dược đã được sử dụng trong y học cổ truyền từ lâu đời. Gần đây, nhiều nghiên cứu khoa học đã được thực hiện để khám phá tiềm năng dược lý của loại cây này, đặc biệt là trong việc hỗ trợ điều trị các bệnh về gan.

Theo PGS.TS Nguyễn Duy Thuần, nguyên Phó Giám đốc Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam, “An xoa là một loại thảo dược quý, có tác dụng bảo vệ gan, giải độc gan và hỗ trợ điều trị các bệnh về gan như viêm gan, xơ gan.” Ông cũng nhấn mạnh rằng, “Các nghiên cứu hiện đại đã chứng minh An xoa có chứa nhiều hoạt chất sinh học quý như Flavonoid, triterpenoid, lignan… có tác dụng chống oxy hóa, kháng viêm và ức chế sự phát triển của tế bào ung thư.”

Tên gọi

• Tên khác: Tổ kén cái, Dó lông, Dó tròn, Đuôi chồn, Thau kén (Tày), Hất exus (Kho)
• Tên khoa học: Helicteres hirsuta Lour., Malvaceae (Họ Bông).

Mô tả cây An xoa

Tổ kén cái là một loài cây bụi, có chiều cao trung bình từ 1-3m. Cây có đặc điểm như sau:

• Thân và cành: Hình trụ, phủ đầy lông mịn
• Lá: Hình trái xoan, dài 5-17cm, gốc lá hình tim hoặc tù, đầu lá nhọn, mép lá có răng cưa không đều. Mặt trên lá có màu xanh đậm, mặt dưới trắng xám và phủ đầy lông hình sao. Gân lá gồm 5 gân gốc chính.
• Lá kèm: Hình dải, có lông, dễ rụng.
• Hoa: Mọc thành cụm ở nách lá, đơn hoặc đôi. Hoa có màu hồng hoặc đỏ. Cuống hoa có khớp, mang lá bắc dễ rụng. Đài hoa hình ống, phủ lông hình sao, màu đỏ, chia thành 5 răng.
• Quả: Quả nang hình trụ nhọn, phần đỉnh có dạng mỏ, bề mặt phủ lông nhung màu trắng đục. Bên trong chứa nhiều hạt hình lăng trụ.

Bộ phận dùng và thu hái

Người ta thường sử dụng toàn bộ phần trên mặt đất của cây Tổ kén cái, bao gồm thân, cành, lá, hoa và quả để làm Dược Liệu. Cây có thể được thu hái quanh năm.

Thành phần hóa học chính

Các nghiên cứu khoa học cho thấy An xoa chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học như:

• Flavonoid: Tiliroside, apigenin,…
• Lignan
• Triterpen: Acid betulinic, lupeol,…
• Các dẫn xuất phenol khác

Đây đều là những hợp chất tự nhiên quý, có tác dụng chống oxy hóa mạnh, kháng viêm và bảo vệ tế bào gan.

Một nghiên cứu được công bố trên tạp chí “Journal of Ethnopharmacology” năm 2018 đã chỉ ra rằng, chiết xuất từ An xoa có khả năng ức chế sự phát triển của tế bào ung thư gan HepG2 với tỷ lệ ức chế lên đến 78,5% ở nồng độ 200µg/ml.

Nghiên cứu khác được thực hiện bởi các nhà khoa học tại Đại học Dược Hà Nội cũng cho thấy, An xoa có tác dụng bảo vệ gan khỏi tổn thương do tetrachloride carbon gây ra, giảm đáng kể men gan ALT và AST.

Ngoài ra trên tạp chí “Molecules” năm 2020 cũng đã công bố một nghiên cứu đã phân lập và xác định được 17 hợp chất từ An xoa, trong đó có nhiều hợp chất flavonoid và triterpenoid có hoạt tính chống oxy hóa mạnh.

Công dụng chữa bệnh của An xoa

Nhờ thành phần hóa học đặc biệt, An xoa được sử dụng như một Vị thuốc hỗ trợ điều trị nhiều bệnh về gan, cụ thể:

• Viêm gan: Các hợp chất trong Tổ kén cái giúp giảm viêm, ngăn ngừa tổn thương và hỗ trợ phục hồi tế bào gan.
• Xơ gan: Tổ kén cái ức chế quá trình xơ hóa gan, ngăn chặn sự tiến triển của bệnh.
• Bảo vệ gan: Hoạt chất chống oxy hóa trong cây giúp bảo vệ gan trước tác động của các gốc tự do và độc tố, duy trì chức năng gan ổn định.

Bên cạnh đó, một số nghiên cứu gần đây còn chỉ ra tiềm năng ứng dụng của Tổ kén cái trong việc hỗ trợ điều trị ung thư gan. Tuy nhiên, cần có thêm các thử nghiệm lâm sàng để khẳng định hiệu quả này.

Với những công dụng tuyệt vời, An xoa xứng đáng được xem là một loại thảo dược quý cho sức khỏe gan. Việc phát triển và sử dụng bền vững nguồn dược liệu này sẽ đem lại nhiều lợi ích thiết thực trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Cây An xoa đã được ghi nhận trong nhiều tài liệu y học cổ truyền như “Dược điển Việt Nam”, “Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam”. Theo “Dược điển Việt Nam”, An xoa có vị ngọt, tính mát, có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, hoạt huyết, tiêu thũng.