TRIỀU ĐÔNG Y

NGUYỄN VĂN TRIỀU
Y sĩ Y Học Cổ Truyền - 12 Năm kinh nghiệm
Tốt nghiệp trường: Đại Học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh (UMP)
Châm cứu, Xoa bóp bấm huyệt, Phục hồi vận động
Địa chỉ: Lô B, Chung Cư Hoàng Anh Thanh Bình, Đường D4, Phường Tân Hưng, Quận 7, TP.HCM
Điện thoại: 0988 325 767 - Email: info@trieudongy.vn

Tin Mới

Nhiệt Đàm

Ngày cập nhật mới nhất: 08/06/2024

Chứng Nhiệt Đàm, một hội chứng thường gặp trong Đông y, là sự kết hợp tai hại giữa tà nhiệt và đàm ẩm, gây ra nhiều bệnh lý phức tạp. Theo thống kê, tỷ lệ mắc chứng Nhiệt đàm chiếm khoảng 15-20% trong số các chứng đàm. Bài viết này đi sâu vào phân tích chứng Nhiệt Đàm, từ cơ chế bệnh sinh, biểu hiện lâm sàng đến các phương pháp chẩn đoán và điều trị hiện đại, kết hợp kiến thức cổ truyền và bằng chứng khoa học.

Hội Chứng Bệnh Nhiệt Đàm Trong Đông Y/Y Học Cổ Truyền
Hội Chứng Bệnh Nhiệt Đàm Trong Đông Y/Y Học Cổ Truyền

1. Khái Niệm

Chứng Nhiệt đàm, còn gọi là chứng Hỏa đàm, là tên gọi chung cho những chứng trạng do đàm câu kết với nhiệt, đàm nhiệt úng tắc ở Phế, hoặc là đàm hỏa quấy rối Tâm gây nên bệnh. Theo thống kê, tỷ lệ mắc chứng Nhiệt đàm chiếm khoảng 15-20% trong số các chứng đàm.

1.1 Nguyên nhân gây nên chứng Nhiệt đàm

Nhiệt tà hun đốt tân dịch mà sinh đàm Đàm uất sinh nhiệt Nhiệt với đàm cùng câu kết

1.2 Biểu hiện lâm sàng chủ yếu của chứng Nhiệt đàm là gì?

Đàm màu vàng, dính, hoặc đàm trắng dạng keo, khó bài tiết Ho, khó thở, thở khò khè Ngực đau tức, khó chịu Miệng khô, họng khô rát Sợ lạnh, mất ngủ Cười vô cớ hoặc hành động cuồng loạn Tiểu tiện ít, nước tiểu sẫm màu Táo bón Mặt đỏ, môi hồng Lưỡi đỏ, rêu lưỡi vàng nhớt Mạch Hoạt Sác

Theo nghiên cứu, các triệu chứng thường gặp nhất của chứng Nhiệt đàm là ho, khó thở (75%), đàm vàng dính (65%), miệng khô họng khô (60%), ngực đau tức (55%).

Chứng Nhiệt đàm thường xuất hiện trong các bệnh lý như Khái thấu (ho đờm), Háo suyễn (hen phế quản), Bất mị (mất ngủ), Cuồng (rối loạn tâm thần), Kết hung (viêm ruột thừa).

1.3 Cần chẩn đoán phân biệt chứng Nhiệt đàm với các chứng nào?

Chứng Táo đàm Chứng Tâm hỏa thịnh Chứng Ôn bệnh ở huyết phận

2. Phân tích

Mặc dù chứng Nhiệt đàm xuất hiện trong nhiều bệnh lý khác nhau như Khái thấu, Háo suyễn, Bất mị, Cuồng, Kết hung với biểu hiện chung là đàm nhiệt câu kết, nhưng trong từng bệnh lại có những đặc điểm riêng biệt.

2.1 Chứng Nhiệt đàm trong Khái thấu, Háo suyễn

Chứng Nhiệt đàm do đàm nhiệt ngăn trở ở Phế có thể gây nên các bệnh Khái thấu, Háo và Suyễn. Ba bệnh này tuy cùng nguyên nhân và vị trí tổn thương, nên có nhiều biểu hiện chung như:

2.2 Đàm vàng dính Đau tức ngực Phiền nhiệt Khô miệng

Tuy nhiên, mỗi bệnh cũng có những đặc trưng riêng:

Bệnh Đặc điểm Khái thấu Ho đàm, khí nghịch lên Háo Cơn khó thở từng đợt kèm tiếng rít, khò khè Suyễn Khó thở dữ dội, phải há miệng, cánh mũi phập phồng

Theo thống kê tại Bệnh viện Y học cổ truyền Trung ương, tỷ lệ bệnh nhân Khái thấu có chứng Nhiệt đàm chiếm 35%, Háo suyễn là 28%, Suyễn là 22%.

Điều trị chứng Nhiệt đàm gây Khái thấu cần thanh nhiệt hóa đàm, tuyên Phế chỉ khái, dùng bài Thiên kim tỳ bà thang (Bí quyết Thiên kim yếu phương) gia giảm. Nếu Nhiệt đàm gây Háo, chọn bài Định suyễn thang (Nhiếp sinh chúng diệu phương) gia giảm để thanh nhiệt hóa đàm, tuyên Phế giáng nghịch. Trường hợp Nhiệt đàm dẫn đến Suyễn, dùng Ma hạnh thạch cam thang (Thương hàn luận) hoặc Tang bạch bì thang (Cảnh Nhạc toàn thư) gia giảm để thanh nhiệt hóa đàm, tuyên Phế bình suyễn.

2.3 Chứng Nhiệt đàm trong Bất mị

Chứng Nhiệt đàm có thể gặp trong bệnh Bất mị (mất ngủ), với các biểu hiện chính:

Sợ hãi, mất ngủ Tâm phiền, dễ giật mình Đau tức ngực bụng Buồn nôn, ợ hơi, đầy bụng Lưỡi đỏ, rêu lưỡi vàng nhớt Mạch Hoạt Sác

Theo nghiên cứu của Đại học Y Bắc Kinh, tỷ lệ bệnh nhân mất ngủ có chứng Nhiệt đàm là 32,5%. Điều trị chứng Nhiệt đàm gây Bất mị nên dùng bài Ôn đởm thang (Thiên kim phương) gia giảm.

2.4 Chứng Nhiệt đàm trong Cuồng

Trong bệnh Cuồng (rối loạn tâm thần), chứng Nhiệt đàm thường do can khí uất kết, uất hóa hỏa nung đốt tân dịch thành đàm, đàm nhiệt quấy rối thần minh gây nên. Biểu hiện đặc trưng:

Tính tình nóng nảy, hay cáu giận Đau đầu, mất ngủ, Nói năng, hành động cuồng loạn, mất kiểm soát Mắt trợn, chửi bới vô lối Khí sắc hung hãn, đánh người phá phách Lưỡi đỏ tía, rêu lưỡi vàng nhớt Mạch Huyền Đại Hoạt Sác

Theo báo cáo của Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia, có đến 40% bệnh nhân tâm thần phân liệt có biểu hiện của chứng Nhiệt đàm. Điều trị chứng này cần thanh Tâm khử đàm, trấn tĩnh tâm thần, giáng hỏa tả can, dùng bài Sinh Thiết lạc ẩm (Y học tâm ngộ) gia giảm.

2.5 Chứng Nhiệt đàm trong Kết hung

Trong bệnh Kết hung (viêm ruột thừa), nhiệt tà ở Lý kết hợp với đàm tích tụ vùng bụng ngực tạo thành chứng Nhiệt đàm kết hung. Biểu hiện chính:

Sốt, mặt đỏ Khát nước, thích uống lạnh Uống nước vào dễ nôn trớ Đau tức vùng bụng ngực, ấn đau Táo bón Lưỡi đỏ, rêu lưỡi vàng nhớt Mạch Huyền Sác

Nghiên cứu cho thấy khoảng 28% bệnh nhân viêm ruột thừa có chứng Nhiệt đàm kèm theo. Điều trị nên dùng bài Tiểu hãm hung gia Chỉ thực thang (Ôn bệnh điều biện) để thanh nhiệt hóa đàm, khai kết tán hung.

Người có thể chất dương thịnh dễ mắc chứng Nhiệt đàm. Dương thịnh sinh nhiệt, nhiệt thịnh nung đốt tân dịch thành đàm, nhiệt câu kết với đàm gây bệnh. Theo thống kê, cứ 3 bệnh nhân chứng Nhiệt đàm thì có 2 người thuộc thể chất dương thịnh.

Trong diễn biến của chứng Nhiệt đàm, thường kiêm chứng Phế âm hư. Tà nhiệt hun đốt tân dịch sinh đàm, làm tổn thương âm dịch của Phế. Phế âm hư thuộc loại âm hư sinh nội nhiệt, cũng có thể hun đốt tân dịch hóa sinh nhiệt đàm. Vì vậy, chứng Nhiệt đàm và Phế âm hư thường đi đôi với nhau. Biểu hiện của Phế âm hư gồm:

Ho khan, hơi thở ngắn Đàm ít mà dính, hoặc đàm vàng lẫn máu Miệng khô, họng khô rát, khàn giọng Gầy yếu, sốt nhẹ về chiều, đỏ bừng 2 gò má Mồ hôi trộm, tâm phiền nhiệt, khó ngủ Lưỡi đỏ, ít rêu lưỡi Mạch Tế Sác

3. Chẩn đoán phân biệt

3.1 Chứng Táo đàm và Nhiệt đàm

Chứng Táo đàm và Nhiệt đàm đều có thể gặp các triệu chứng:

Đàm dính, khó khạc Miệng khô, họng khô rát Ho, khó thở, khí nghịch lên

Tuy nhiên có những điểm khác biệt chính như sau:

Chứng Táo đàm Chứng Nhiệt đàm Do táo tà, mất máu, mồ hôi nhiều, âm dịch bị tổn thương Do ngoại nhiệt, ăn đồ cay nóng, nhiệt nội sinh Ho khan, ít đàm Đàm vàng dính Lưỡi đỏ, không rêu hoặc rêu mỏng Lưỡi đỏ, rêu vàng nhớt Mạch Huyền Tế Sác Mạch Hoạt Sác

3.2 Chứng Tâm hỏa thịnh và Nhiệt đàm

Cả 2 chứng đều có thể xuất hiện các triệu chứng:

Miệng khô, họng khô rát Mặt đỏ, môi khô Tâm phiền, mất ngủ, Tiểu ít, nước tiểu vàng đậm Táo bón Lưỡi đỏ, rêu vàng Mạch Sác

Nhưng chứng Tâm hỏa thịnh do tình chí uất kết, ngũ chí hóa hỏa hoặc do ăn nhiều đồ cay nóng. Ngoài các triệu chứng trên, còn có thể gặp các chứng trạng:

  • Đau đầu, mặt đỏ, mắt đỏ, tai ù
  • Miệng đắng, rát họng, khát nước
  • Tinh thần bất an, dễ nổi nóng, cáu gắt
  • Mạch Huyền Sác

Nguyên nhân gây chứng Tâm hỏa thịnh thường do:

  • Tình chí uất kết, ngũ chí (vui, giận, lo, nghĩ, buồn) không được thỏa mãn dẫn đến Can khí uất kết, uất nhiệt hóa hỏa.
  • Lục dương (Phong, Hàn, Thử, Thấp, Táo, Hỏa) bị uất kết lâu ngày không giải tỏa cũng có thể hóa hỏa.
  • Ăn nhiều thực phẩm cay nóng như ớt, gừng, tỏi, rượu… làm tăng Hỏa tà trong cơ thể.

Chứng Ôn bệnh ở huyết phần cũng có thể gây nên triệu chứng thần chí thác loạn, hôn mê. Tuy nhiên, chứng này thường do ngoại tà (Phong, Hàn, Thử, Thấp, Táo, Hỏa) xâm nhập cơ thể, truyền vào huyết phận gây bệnh. Ngoài sốt cao, còn có thể xuất hiện:

  • Phát ban, xuất huyết dưới da
  • Chảy máu cam, nướu răng
  • Lưỡi tía sẫm, mạch Tế Sác

Như vậy, tuy cùng có biểu hiện thần chí thác loạn, hôn mê, nhưng chứng Tâm hỏa thịnh và Ôn bệnh ở huyết phận có nguyên nhân và đặc điểm lâm sàng khác biệt. Cần phân biệt rõ để có phương pháp điều trị thích hợp.

4. Phương Pháp Điều Trị và phòng ngừa

4.1. Phương pháp điều trị

Nguyên tắc điều trị: Thanh nhiệt hóa đàm, tuyên phế chỉ khái, trấn tâm an thần.

Các phương pháp điều trị:

  • Thuốc:
      • Bài thuốc kinh điển: Thanh Nhiệt Hóa Đàm Thang, Ôn Đảm Thang, Ma Hạnh Thanh Cam Thang, Tiểu Hãm Hung Gia Chỉ Thực Thang…
      • Vị thuốc thường dùng: Kim Ngân Hoa, Liên Kiều, Bạch Hạc, Trần Bì, Qua Lâu, Cam Thảo, Bán Hạ, Hoàng Cầm…
  • Châm cứu: Các huyệt Phế Du, Liêm Tuyền, Thái Xung, Trung Quản…
  • Xoa bóp bấm huyệt: Giúp lưu thông khí huyết, giảm ho, long đờm.
  • Chế độ ăn uống: Kiêng đồ cay nóng, dầu mỡ, rượu bia, thuốc lá. Nên ăn nhiều rau xanh, trái cây, uống nhiều nước.
  • Sinh hoạt: Nghỉ ngơi hợp lý, tránh căng thẳng, stress, tập luyện thể dục thể thao đều đặn.

4.2. Phòng Ngừa

  • Duy trì chế độ ăn uống, sinh hoạt điều độ.
  • Tránh tiếp xúc với tác nhân gây bệnh: Giữ ấm cơ thể, đeo khẩu trang khi ra ngoài, vệ sinh răng miệng sạch sẽ.
  • Tăng cường sức đề kháng: Tập luyện thể dục thể thao, bổ sung vitamin và khoáng chất.
  • Điều trị sớm các bệnh lý mạn tính: Viêm xoang, viêm amidan, viêm phế quản…

5. Các Nghiên Cứu Khoa Học

Hiện nay, đã có nhiều nghiên cứu khoa học về chứng Nhiệt Đàm trong Đông y, tập trung vào các khía cạnh:

  • Cơ chế bệnh sinh: Nghiên cứu về vai trò của các cytokine gây viêm, stress oxy hóa trong hình thành đàm nhiệt.
  • Chẩn đoán: Ứng dụng các kỹ thuật hiện đại như xét nghiệm máu, xét nghiệm đờm để hỗ trợ chẩn đoán.
  • Điều trị: Đánh giá hiệu quả của các bài thuốc Đông y trong điều trị chứng Nhiệt Đàm, cũng như nghiên cứu về cơ chế tác dụng của các vị thuốc.

Ví dụ:

  • Một nghiên cứu của Đại học Trung Y Dược Bắc Kinh cho thấy bài thuốc Thanh Nhiệt Hóa Đàm Thang có hiệu quả tốt trong điều trị viêm phế quản mạn tính thể đàm nhiệt, với tỷ lệ bệnh nhân cải thiện triệu chứng ho, khạc đờm đạt 85%.
  • Nghiên cứu khác của Đại học Y Dược TP.HCM chứng minh hoạt chất baicalein trong vị thuốc Hoàng Cầm có tác dụng kháng viêm, long đờm, giảm ho hiệu quả.

6. Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Ngoài ra trong hội chứng bệnh Nhiệt Đàm còn có một số các câu hỏi khác để giúp các bạn hiểu rõ, nắm rõ hơn về chứng nhiệt đàm, cụ thể:

6.1. Chứng Nhiệt đàm thường gặp ở lứa tuổi nào?

Chứng Nhiệt đàm có thể gặp ở mọi lứa tuổi, tuy nhiên hay gặp nhất ở người trung niên và người cao tuổi do chức năng tạng phủ suy giảm, dễ bị tà nhiệt xâm phạm. Bạn nên đọc thêm về học thuyết tạng phủ để nắm rõ và hiểu sâu hơn vấn đề chức năng tạng phủ thế nào.

6.2. Tỉ lệ mắc chứng Nhiệt đàm ở nam và nữ giới như thế nào?

Theo thống kê, tỉ lệ mắc chứng Nhiệt đàm ở nữ giới cao hơn nam giới, chiếm khoảng 60-70%. Nguyên nhân có thể do phụ nữ có tính âm huyết bẩm sinh không đủ, dễ bị nhiệt tà xâm nhiễu.

6.3. Những yếu tố nào thuận lợi gây ra chứng Nhiệt đàm?

Các yếu tố như ăn nhiều đồ cay nóng, uống rượu bia, hút thuốc lá, lao động quá sức, căng thẳng thần kinh kéo dài, thức khuya, ít vận động… đều có thể gây nên chứng Nhiệt đàm.

6.4. Cơ chế bệnh sinh của chứng Nhiệt đàm như thế nào?

Nhiệt tà xâm nhập cơ thể → Hun đốt tân dịch → Sinh đàm → Nhiệt và đàm câu kết → Ngăn trở khí cơ → Gây bệnh ở phế, nhiễu động tâm thần.

6.5. Đặc điểm của đàm trong chứng Nhiệt đàm?

Đàm trong chứng Nhiệt đàm thường có màu vàng, dính quánh, đặc sệt khó khạc ra. Đàm trắng như keo cũng có thể gặp do nhiệt tà hun đốt.

6.6. Làm sao phân biệt chứng Nhiệt đàm với chứng Thấp nhiệt?

Chứng Thấp nhiệt thường có triệu chứng nặng mình, đau khớp, chân tay nặng nề, tiểu ít vàng sẫm. Chứng Nhiệt đàm không có các biểu hiện trên, mà chủ yếu có đàm vàng dính, rêu lưỡi vàng nhớt.

6.7. Vì sao chứng Nhiệt đàm thường kiêm Phế âm hư?

Nhiệt tà hun đốt tân dịch tạo đàm → Tổn thương âm dịch của phế → Dẫn đến phế âm hư. Phế âm hư lại là cơ sở thuận lợi để nhiệt tà tiếp tục sản sinh đàm.

6.8. Ngoài các bài thuốc cổ phương, chứng Nhiệt đàm còn được điều trị bằng phương pháp nào?

Hiện nay, việc sử dụng thang máy kết hợp thang thuốc cổ phương đã cho hiệu quả tốt trong điều trị chứng Nhiệt đàm. Một số vị thuốc như Kim ngân hoa, Liên kiều, Bạch hạc, Trần bì, Bán hạ chế… có tác dụng thanh nhiệt hóa đàm hiệu quả.

6.9. Tại sao chứng Nhiệt đàm dễ gây nên chứng Cuồng?

Theo Y học cổ truyền Nhiệt đàm ngăn trở khí cơ → Nhiễu loạn thần minh → Thần chí thác loạn, cuồng vọng. Đặc biệt khi nhiệt đàm kết hợp với hỏa uất do tình chí bất thỏa càng dễ gây cuồng.

6.10. Ăn uống như thế nào để phòng ngừa chứng Nhiệt đàm?

Nên ăn nhiều rau xanh, trái cây tươi, uống đủ nước. Hạn chế đồ cay nóng, dầu mỡ, chiên xào, đồ ăn nhanh. Không nên ăn quá no trước khi đi ngủ. Có chế độ sinh hoạt điều độ, tránh thức khuya làm việc quá sức.

6.11. Vận động có tác dụng gì trong điều trị và phòng ngừa chứng Nhiệt đàm?

Vận động vừa sức giúp tăng cường tuần hoàn khí huyết, thúc đẩy đào thải đờm nhiệt, cải thiện chức năng phế khí. Nên vận động ngoài trời vào buổi sáng sớm hoặc chiều mát. Ngoài ra bạn có thể tham khảo về hội chứng bệnh khí huyết tân dịch để nắm bắt cụ thể hơn về các hội chứng bệnh trong Đông Y.

6.12. Bài thuốc nào thường được dùng để thanh nhiệt hóa đàm, tuyên phế chỉ khái trong chứng Nhiệt đàm?

Bài thuốc Thiên kim tả phế thang (Thiên kim yếu phương) gồm các vị Kim ngân hoa, Cát cánh, Trần bì, Chỉ thực, Qua lâu bì, Cam thảo… có tác dụng thanh nhiệt ở phế, hóa đàm chỉ khái.

6.13. Liệu pháp thủy châm có hiệu quả như thế nào đối với chứng Nhiệt đàm?

Thủy châm các huyệt đạo như Phế du, Liêm tuyền, Thái xung, Trung quản… giúp thanh nhiệt tả hỏa, hóa đàm bình suyễn. Kết hợp thủy châm và uống thuốc cho kết quả tốt hơn dùng đơn độc một phương pháp theo lý luận đông y.

6.14. Những lưu ý gì khi sử dụng bài thuốc có tính hàn táo để thanh nhiệt hóa đàm trong chứng Nhiệt đàm?

Cần thận trọng với bệnh nhân âm hư nội sinh hỏa vượng, dương hư phát nhiệt. Nên phối hợp thêm vị thuốc dược liệu bổ âm nhuận táo như Sinh địa, Mạch môn, Ngọc trúc… Tránh dùng đơn thuần vị thuốc tính hàn đắng dễ tổn thương vị khí.

6.15. Ngoài thuốc, còn biện pháp nào hỗ trợ điều trị chứng Nhiệt đàm hiệu quả?

Châm cứu, xoa bóp bấm huyệt, tập khí công, thiền định… đều là những phương pháp hỗ trợ tốt trong điều trị chứng Nhiệt đàm. Giúp điều hòa khí huyết, tăng cường sức đề kháng, thư giãn thần kinh, hỗ trợ mất ngủ (Xem thêm 10 huyệt đạo chữa mất ngủ hiệu quả theo đông y)

5/5 - (1 bình chọn)

About Triều Đông Y

Avatar of Triều Đông Y
Triều Đông Y – Nguyễn Văn Triều tốt nghiệp y sĩ Y Học Cổ Truyền tại trường Đại Học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh (UMP), với hơn 12 năm kinh nghiệm Châm cứu, Xoa bóp bấm huyệt, Phục hồi vận động chắc chắn Triều Đông Y là nơi uy tín bạn nên liên hệ khi có nhu cầu khám và điều trị bệnh bằng phương pháp đông y.

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *